Bahçenizde daha önce hiç görmediğiniz bir kelebek türüyle karşılaştığınızı hayal edin. Fotoğrafını çekip bir vatandaş bilimi uygulamasına yükleyebilir veya yerel bir doğa grubuna bu yeni karşılaşmanızdan bahsedebilirsiniz. Bu, küçük bir mutluluk anı gibi hissettiriyor.
Ancak eğer o kelebek eski yuvası çok sıcak, çok kuru veya çok hasar görmüş olduğu için arka bahçenizde ortaya çıktıysa, bu durum daha endişe vericidir.
Dünya genelinde devam eden çevresel değişiklikler, birçok kelebek türünün yer değiştirmesine ve yeni yuvalar aramasına neden oluyor; bu süreç tür dağılım kaymaları veya tür yeniden dağılımı olarak adlandırılıyor . Sıcaklıklar, yağışlar ve yaşam alanları değiştikçe, kelebekler uzun mesafeler katedebilir, hatta dağ sıraları boyunca dikey olarak yukarı ve aşağı hareket edebilirler.
Yeni küresel araştırmamız, bilinen kelebek türlerinin onda birinin yaşam alanını değiştirdiğini ortaya koydu. Peki, nereye gidiyorlar ve neden?
Kelebeklerin hareket halinde olduğunu nasıl anlarız?
Küresel çalışmamızda kullanılan veriler kapsamlıydı: 105 ülkede 1.758 türü kapsayan, 565 araştırmadan ve 68 uzman değerlendirmesinden elde edilen 6.180’den fazla kelebek yayılım alanı değişikliği raporu.
Bu çalışmalar, belgelenmiş kelebek türlerinin %80’inin enlemsel olarak (kuzeyden güneye) veya boylamsal olarak (doğudan batıya) yayılım alanlarını genişlettiğini gösterdi. %27’sinin yayılım alanını daralttığını ve %22’sinin tepeler veya dağlardaki yamaçlarda yukarı veya aşağı doğru yer değiştirdiğini tespit ettik. Birçok tür, bu yayılım alanı değişikliklerinin bir kombinasyonunu gösterdi.
Kamuoyundaki anlatı genellikle basittir: Dünya ısındıkça, türler daha yüksek enlemlerdeki daha serin sıcaklıklara doğru kayıyor veya dağlarda yukarı doğru hareket ediyor. Bu gerçekleşiyor , ancak bu sadece bulmacanın bir parçası.
Aslında kelebeklerin doğru sıcaklıkta yeni yuvalar bulmaktan daha fazlasına ihtiyacı var. Tırtıllar genellikle belirli konakçı bitkilere bağımlıdır; yetişkinler nektara, barınağa ve üremek için güvenli yerlere ihtiyaç duyar; ve popülasyonlar ayrıca bireylerin manzarada kolayca hareket edebilmesi , buluşabilmesi, üreyebilmesi ve çoğalabilmesi için bağlantılı yaşam alanlarına ihtiyaç duyar.
Bazı türler, değişimlerin ne kadar hızlı gerçekleşebileceğini gösteriyor. Hint Yarımadası’na özgü olan kahverengi kıyı kuşu ( Acraea terpsicore ), Güneydoğu Asya’ya ve Avustralya’ya kadar yayılmıştır. Brezilya’da ise ( Godartiana byses ), Rio de Janeiro ve Bahia’dan São Paulo’ya kadar yayılmıştır; bu değişim iklim ısınmasıyla bağlantılıdır.
Diğer türler ise tam tersi bir durum sergiliyor. Küçük mavi kelebek ( Cupido minimus ), son 150 yılda Birleşik Krallık’taki yaşam alanının %40’ını kaybetti. Almanya’da, kızılcık kelebeği ( Boloria aquilonaris ), bataklıkların kurutulması nedeniyle orijinal yaşam alanının büyük bir bölümünü kaybetti. Romanya’da ise tarımdaki artış, Tuna bulutlu sarı kelebeğinin ( Colias myrmidone ) yaşam alanının ciddi şekilde daralmasıyla ilişkilendirildi.
Dağ yamaçları boyunca meydana gelen tür değişimleri bile her zaman düzgün gerçekleşmez. Meksika’da, Vanessa cardui türü kelebek 1988 ile 2011 yılları arasında yılda yaklaşık 83 metre yukarı doğru yer değiştirmiştir. Aynı dönemde, Danaus gilippus türü kelebek ise yılda yaklaşık 32 metre aşağı doğru yer değiştirmiştir.
Bu örnekler bir araya getirildiğinde, kelebek türlerinin yayılım alanlarındaki değişimlerin sadece hayvanların kutuplara doğru hareket etmesiyle ilgili bir hikaye olmadığını gösteriyor.
Çalışmada, iklim değişikliği ve aşırı hava olayları, kelebeklerin yaşam alanlarını değiştirmelerinin en yaygın nedenleriydi. Ancak iklim değişikliği tek faktör değil. Tarım, ormancılık, kentsel gelişim ve habitat tahribatı da kelebeklerin yaşayabileceği ve üreyebileceği yerleri yeniden şekillendiriyor. Bu bozulmalar, konakçı bitkileri ve üreme alanlarını yok ediyor ve büyük habitatları sağlıklı bir popülasyonu sürdüremeyecek kadar küçük parçalara ayırıyor.
Avrupa ve Kuzey Amerika’da, uzman gönüllüler ve vatandaş bilimciler tarafından yürütülen birçok uzun vadeli kelebek izleme programı bulunmaktadır . Bazı Avrupa ülkelerinde, ulusal kelebek türlerinin yarısından fazlası için yayılım alanlarındaki değişimlerin belgelendiğini tespit ettik. Ancak çoğu ülkede, bilinen kelebek türlerinin %10’undan daha azı için kayıtlar mevcuttur.
Dünyanın biyolojik çeşitlilik açısından en zengin yerlerinden bazıları olan Orta Afrika, Güneydoğu Asya, Yeni Gine ve Amazon Havzası’ndaki kelebekler hakkında en az bilgiye sahibiz. Bu bölgeler aynı zamanda birçok türün zaten termal üst sınırlarına yakın yaşadığı yerlerdir . Sıcaklıktaki küçük artışlar bile yaşam alanlarının bazı kısımlarını yaşanmaz hale getirebilir.
Vatandaş bilim izleme programları geliştirmek için uzmanları ve gönüllüleri desteklemek, bu biyoçeşitlilik açısından zengin ülkelerde kelebekleri daha iyi koruyacaktır.
Bu neden önemli?
İnsanlar neden önemsemeli? Kelebekler, çevremizdeki canlı dokunun bir parçasıdır. Yetişkin kelebekler tozlaşmaya katkıda bulunur. Tırtıllar kuşları, örümcekleri ve diğer böcekleri besler. Kelebekler ortadan kaybolduğunda, bir zamanlar kelebeklerin ziyaret ettiği bitkilerin, otlakların veya ormanlık alanların da değişmekte olduğunun bir işareti olabilir.
Bu durum, doğanın korunması açısından önemlidir. Birçok koruma alanı, türlerin geçmişte yaşadığı yerlerin haritalarına dayanmaktadır. Ancak kelebekler ve diğer türler hareket ediyorsa, bu haritalar hızla güncelliğini yitirir.
Mesaj basit. Koruma çalışmaları sadece türlerin bir zamanlar yaşadığı habitatları korumakla kalmamalı, aynı zamanda onların yer değiştireceği yerleri ve oraya ulaşmak için kullanacakları yaban hayatı koridorlarını da kapsamalıdır. Aksi takdirde, yarının doğasının gidecek hiçbir yeri kalmazken, dünün doğasını korumaya devam edebiliriz.
