Edebi, sanatsal veya entelektüel hırsızlığı tanımlayan bir terim olarak “intihal”, antik Romalı şair Martial’ın özdeyişlerinden birinden türemiştir :
Quintianus, sana küçük kitaplarımı emanet ediyorum – tabii ki, şair arkadaşın onları okuduğunda onlara benim diyebilirsem. Eğer sert kölelikten şikayet ederlerse, özgürlüklerini talep etmek için öne çık ve gerektiği gibi kefalet ver. Ve eğer kendisini onların sahibi olarak adlandırırsa, onlara sahip olduğunu, elimden kurtarıldığını söyle. Bunu üç dört kez bağırırsan, kaçıranı kendinden utandıracaksın.
Martial’ın “kaçırıcı” için kullandığı Latince kelime plagiario’dur ve bu da İngilizce “plagiarism” teriminin kökenini oluşturur. Cicero gibi edebi hırsızlık olgusuna zaten aşina olan diğer Romalı yazarlar ise furtum (hile) ve surripio (gizlice bir şey almak) gibi farklı terimler kullanmışlardır; bu terimler çeşitli anlamları kapsar.
Anne’nin Tüzüğü
İntihal kavramını anlama biçimlerimizin, bize bu terimi kazandıran klasik kavramlarla devamlılık gösterip göstermediği veya bir (ya da birkaç) kopuş olup olmadığı sorusu üzerine çok şey yazılmıştır.
En sık adı geçen aday , telif hakkını kanunlaştırmak ve yasal olarak uygulanabilir hale getirmek için bir hükümet tarafından yapılan ilk girişim olan Anne Tüzüğü’dür (1710).
İddiaya göre telif hakkı, Restorasyon dönemi İngiltere’sinin hareketli ticari kültüründen kaynaklanmaktadır. Bu durum, edebi metinleri, yaratıcıları ve onların torunları için gelir üretme yetenekleri nedeniyle değerli bir sermaye biçimi olarak düşünmemizi teşvik eder.
Ortaçağ ve erken modern dönemdeki uyarlama yaklaşımları, daha sonraki dönemlerdekilerden farklıydı. Örneğin, Aristoteles’in fikirlerinin ortaçağ felsefesinde ne kadar yaygın olduğunu veya Shakespeare’in tarihçiler Holinshed ve Plutarch’tan olay örgüsü alıntılamasını ele alalım .
Ancak, Aristotelesçiliği Thomas Aquinas’ın Summa Theologica’sına veya Holinshed’in kroniklerini Kral Lear’a dönüştüren muazzam zekayı kim inkar edebilir ki ?
Burada önemli bir kayma var, Kreuz’un alt başlığında da ima edildiği gibi: intihalden sahiplenmeye. Rönesans filozofu Francis Bacon, yalnızca eski oldukları için kabul edilen, antik felsefeden türetilmiş dogmalar için kullandığı isim olan “tiyatro putlarına” karşı çıkmıştı. Ancak Bacon, kimseyi Aristoteles’in metinlerini kendi metinleriymiş gibi sunmakla suçlamıyordu.
İlham, gönderme, etki; bir geleneği veya kültürü oluşturan tüm metinsel zincirler: bunlar karmaşıktır. Bunları çözmek zaman ve sabır gerektirir. Oysa edebiyat eleştirmeni Christopher Ricks’in bize hatırlatmaya çalıştığı gibi , intihal basittir: bir dürüstlük dışı eylemdir. Ve bu, edebi kültürün her aşamasında kınanmıştır.
Anne Yasası, telif hakkına dayalı yeni bir intihal anlayışı icat etmedi; ancak basılı yayın dünyasının bu uygulamayı daha kolay ve görünüşte daha yaygın hale getirmesiyle edebi hırsızlığın yeni önemine bir yanıt niteliğindeydi. Bu dönemde yazarların geçim kaynaklarına yönelik en büyük tehdit, sahtekarlıkla eser sahibini gösterme anlamındaki hırsızlıktan ziyade (ki bu da gerçekleşmiştir) korsan baskılardı.
Martial’ın “kaçırma”yı mecazi bir hırsızlık olarak nitelendirdiği ahlaki zarara, gerçek bir hırsızlık daha ekler.
Ricks, Martial’ın ısrarcı metaforunun bir başka yönünün altını çiziyor. İntihalci, bir hırsızın sahibini çalıntı nesneden mahrum bırakması gibi, eserin yaratıcısını eserin kendisinden mahrum bırakmaz. Ricks’in sözleriyle, intihalci “onursuz bir uygulamadan onur kazanmayı umar”.
Ricks’e göre, intihalın bu ikili yönü bizi yanıltmaya meyillidir. Yargı kararlarına ve yargısal çözümlere ne kadar çok güvenirsek, ahlaki zararın asıl anlamını o kadar çok ihmal ederiz.
Niyet sorunu
İşte intihal olayının tarihsel bir özeti. Bundan ne öğreniyoruz?
İntihal kavramının, tarihsel açıdan alışılmadık derecede tutarlı, basit bir kavram olduğunu ancak etki ve telif hakkı gibi komşu kavramlarla olan bağlantılarının karmaşık olabileceğini öğreniyoruz.
İntihal sorununa hukuki veya usule dayalı bir yaklaşımın, sorunun önemli bir boyutunu ele almadığını öğreniyoruz.
Daha ayrıntılı bir inceleme, yazarların intihal vakalarının yaygınlığına dair algıları nedeniyle sürekli bir kriz içinde olduklarını da ortaya koyacaktır.
Kreuz’a göre ise intihal, kendisinin ve diğer sosyal bilimcilerin “bulanık bir kavram” olarak adlandıracağı bir örnektir. Yetersiz kaynak göstermenin intihal ile aynı anlama gelip gelmediği (evet, niyet aldatmaksa) ve ne kadar kopyalamanın intihal sayıldığı (yine niyete bağlı olarak herhangi bir miktar olabilir) konusunda fikir birliğinin olmadığını belirtiyor.
Niyetin belirlenmesinin zor olduğu bilinmektedir. Ancak Ricks’in de hatırlattığı gibi, bu durum intihal kavramının kendisini belirsiz hale getirmez.
İma ve etki meseleleri ile bilginin onu keşfedenin yetki alanından çıkıp Karl Marx’ın “genel zekâ” dediği şeye katıldığı nokta, önceden yasayla belirlenmesi neredeyse imkansızdır. Bu nokta, iki yüzyıl önce filozof GWF Hegel tarafından , bu tür soruların kesin olarak hukuki terimlerle “tam olarak belirlenemeyeceği” gerekçesiyle, intihalin “bir şeref meselesi olması ve şerefin insanları intihal yapmaktan caydırması” gerektiği şeklinde dile getirilmiştir.
Hegel intihali bir şeref meselesi olarak görüyordu. Jakob Schlesinger, Kamu malı, Wikimedia Commons aracılığıyla
Peki Kreuz, bu kalıcı gibi görünen fikir birliğinin ötesinde anlayışımızı nasıl ilerletmeyi öneriyor? Esasen “gazetecilik haberlerinden” derlediği yaklaşık 4600 intihal olayından oluşan bir veri tabanı oluşturdu.
Bu veri tabanı oldukça iyi kullanılmış: Kitabın özü, çeşitli ulusal bağlamlardan (çoğunlukla Amerikan), mesleklerden ve dönemlerden alınan, görünüşte sonsuz bir dizi kısa öyküden oluşuyor. Bunlar arasında, örneğin, 1976’da bir müzik yayıncısının George Harrison’a karşı açtığı ve Chiffons’un 1963 tarihli hit şarkısı He’s So Fine’ın “bilinçsiz bir intihal”i olduğu tespit edilen My Sweet Lord şarkısı hakkındaki davada verilen meşhur karar yer alıyor .
Bir diğer örnek ise Joe Biden’ın 1987’deki Demokrat Parti başkanlık ön seçimleri sırasında İngiliz İşçi Partisi lideri Neil Kinnock’un bir konuşmasından bazı ifadeleri ve argümanları tekrarlamasıdır. Bu ifşa, Biden’ın kampanyasını rayından çıkardı.
Ancak bu kısa öykülerin bize intihalin doğası, intihalcilerin özellikleri, özgünlüğün doğası ve etki alanının yeri hakkında ne öğretmesi gerektiği belirsizdir. Önemli konuların hiçbiri ele alınmamış veya detaylandırılmamıştır. Bunun yerine, sadece ima yoluyla değinilmiş ve ardından hızla başka bir anekdota geçilmiştir.
Onursuz zamanlar
Kreuz’un önsözünde “intihal” ve “uyarlama” arasındaki kayma süreklidir ve her iki terim de tanımlanmamıştır. İlki ikincisinin bir alt kümesi midir? İntihalin “bulanık bir kavram” olduğunu öğrenmemiz 192. sayfaya kadar sürüyor ve bu da projenin temelini oluşturan veri tabanına dahil edilmeyi hangi kuralların yönettiğini merak etmemize neden oluyor.
Kitabın pazarlama stratejisi ve alt başlığı, yapay zekâ çağında intihal ve kültürel sahiplenme konusunda acil bir şeyler anlattığı izlenimini veriyor. Bu yanlış. Son cümlesi de bir başka muğlak ifade; yani, bu bulanıklaştırıcı kültürel normların günümüzde yeniden değişiyor olabileceği ima ediliyor.
Nasıl? Yapmalılar mı? Kreuz bunu söylemiyor.
Üniversitelerde çalışanlar, 2022’den beri, öğrencilerin yapay zekayı gelişigüzel kullanmaları nedeniyle, saygın makalenin bir değerlendirme biçimi olarak neredeyse tamamen ortadan kalktığını gördü. Yapay zeka hileleri bir tür intihaldir: Bu öğrenciler (genellikle başarılı bir şekilde) öğretmenlerini bilgisayar tarafından oluşturulmuş metinlerin yazarları olduklarına inandırmaya çalışmışlardır.
Hukuki ve prosedürel yaklaşım sonuçsuz görünüyor. Yapay zekâ tespit yazılımları genel olarak güvenilmez olarak değerlendiriliyor. Akademik dürüstlük prosedürleri, modern üniversitenin şişmiş yönetiminin bile kaldırabileceğinden çok daha fazla bürokratik iş yükü yaratıyor.
Geriye kalan tek şey ahlaki boyut. Yapay zekâ tarafından üretilen çalışmaları kendi çalışmalarıymış gibi sunanlara kendilerini küçük düşürdüklerini söylemenin muhtemelen pek bir faydası olmaz. Ama bunun nedeni, öz çıkar dışında her türlü değeri ortadan kaldırmaya kararlı bir toplumda yaşıyor olmamızdır. Hegel’in “onuru” en iyi ihtimalle kaybolmuş bir dünyanın tuhaf bir kalıntısıdır.
Eğer gerçekten entelektüel özgünlüğe, sanatsal yaratıcılığa ve insan mükemmelliğine değer veriyorsak, daha iyi tespit araçları geliştirmek ve yapay zeka şirketlerinin sanat, edebiyat ve düşünceyi yağmalamasına karşı çıkmaktan daha fazlasını yapmalıyız. Bu değerleri herkes için destekleyen bir toplum inşa etmeye çalışmalıyız; en iyi ihtimalle ticarileştirmeye, en kötü ihtimalle de yok etmeye çalışan bir toplum değil.
Evet, intihalde çoğu zaman yasal bir boyut vardır, ancak bunun indirgenemez bir ahlaki boyutu da vardır ve toplumumuzun tüm eğilimi, diğer tüm hususların zararına olacak şekilde, usule ve hukuka dayalı yaklaşıma yöneliktir.
Hegel haklıydı: intihal bir şeref meselesi olmalı. Ama biz şerefsiz zamanlarda yaşıyoruz.
